EN 1090 Nedir? Çelik veya alüminyum imalatı yapan bir atölyeye girdiğinizde herkesin dilinde aynı terimler dolaşır: EN 1090, ISO 3834, PQR, WPS, ISO 9606… Dışarıdan bakınca hepsi klasörlere tıkılmış, sadece denetim günü raftan indirilen kâğıt parçaları gibi durabilir.
Ama işin gerçeği öyle değil. Bu belgelerin her biri aynı zincirin birer halkasıdır. Birini aradan çıkardığınızda sistem patlar; ne yaptığınız işin arkasında durabilirsiniz ne de ürüne CE etiketini basıp teslim edebilirsiniz.
Peki EN 1090 nedir ve neden bu kadar belgenin bir arada bulunması gerekiyor? Gelin evrak dilini bırakıp sahadaki karşılığına bakalım.
EN 1090 Nedir?
Kısacası EN 1090, çelik ve alüminyum yapı elemanları üreten işletmelerin uyması gereken temel standarttır. Eğer piyasaya veya yurt dışına taşıyıcı çelik işi yapıyorsanız, Yapı Malzemeleri Yönetmeliği gereği CE işareti
koymak zorundasınız. EN 1090 da bu CE işaretinin kapısını açan anahtardır.
Atölyenizde bir Fabrika Üretim Kontrol (FÜK) sistemi kurmanız istenir. Fakat çelik işte ana mevzu kaynak olduğu için, EN 1090 tek başına bir anlam ifade etmez. Yanına mutlaka kaynak kalite standartlarını almak zorundadır.
Kaynak İmalatındaki Zincir Nasıl İşler?
Bir çelik yapıda kaynağın “iyi görünüyor” olması kimse için yeterli değildir. İşi kuralına göre yapmak için şu adımları sırayla takip etmek gerekir:
1. ISO 3834: İşin Kalite Altyapısı
EN 1090-2’yi açtığınızda karşınıza direkt ISO 3834 çıkar. ISO 3834, kaynağın sadece atölyede atıldığı anla ilgilenmez. İşe başlamadan önceki hazırlıktan kaynak koordinatörünün kim olduğuna, kullanılan malzemeden son kontrole kadar bütün süreci düzene sokar. Tesisinizde ISO 3834 mantığı oturtulmadıysa EN 1090 belgesini ayakta tutamazsınız.
2. PQR ve WPS: Yöntemin İspatı ve Talimatı
Usta kendi kafasına göre “ben bu malzemeyi böyle kaynatırım” diyemez. Önce yöntemin doğru olduğunu test etmek gerekir.
- PQR (EN ISO 15614): Atölyede bir numune parça kaynatırsınız. Bu parça laboratuvara gider; çekilir, bükülür, kırılır. Testleri geçerse elinize PQR dediğimiz onay belgesi gelir. Yani “bu yöntem sağlam” demiş olursunuz.
- WPS: PQR’daki verilere bakarak kaynakçının önüne koyduğunuz çalışma talimatıdır. Kaç amperde, kaç voltajda, hangi telle kaynak yapacağını usta bu kâğıttan okur.
PQR olmadan kafanıza göre WPS yazamazsınız. WPS olmadan da sahada düzgün iş çıkaramazsınız.
3. Kaynakçı Belgelendirme (EN ISO 9606): Ustalık Ehliyeti
Yöntemi test ettiniz (PQR var), kâğıdı ustanın önüne koydunuz (WPS var). Peki kaynağı yapacak adamın eli bu işe yatkın mı? İşte burada EN ISO 9606 devreye girer. Kaynakçı sınava girer, parçayı kaynatır, standarda göre testleri yapılır. Sadece başarılı olduğu pozisyonda ve kalınlıkta kaynak yapma yetkisi alır. Denetçi fabrikaya geldiğinde ilk iş bu ehliyetlere bakar.
İşin Dozunu Belirleyen Kriter: Uygulama Sınıfları (EXC1 – EXC4)
İmalatta ne kadar sıkı durmanız gerektiğini Uygulama Sınıfları (Execution Classes) belirler. Statik projeyi çizen mühendis, yapının taşıyacağı riske göre EXC1 ile EXC4 arasında bir sınıf seçer.
- EXC1: Tek katlı basit bir depo, tarımsal sera veya çit gibi basit işlerdir. ISO 3834-4 seviyesinde temel kontroller ve daha esnek testler yeterli olur.
- EXC2: Standart çelik binalar, iş merkezleri ve depolar bu gruba girer. Piyasadaki işlerin çoğu buradadır. ISO 3834-3 şartı aranır ve PQR testi (EN ISO 15614-1) şart koşulur.
- EXC3: Köprüler, vinç rayları, stadyumlar gibi sürekli yük ve titreşim alan yapılardır. Esneklik biter. Tesisin ISO 3834-2 belgesine sahip olması, diplomalı bir Kaynak Koordinatörü bulundurması ve tüm PQR testlerini eksiksiz yapması gerekir.
- EXC4: Nükleer santraller veya baraj kapakları gibi hata kabul etmeyen özel yapılardır. EXC3’e ek olarak imalat sırasında ekstra test plakaları ve çok daha sert denetimler uygulanır.
Genel Olarak
Toparlarsak; EN 1090 işin resmi ruhsatıysa, ISO 3834 dükkandaki düzeninizdir. PQR ve WPS doğru reçeteniz, Kaynakçı Belgelendirmesi ise o reçeteyi uygulayacak ustanın ehliyetidir.
Bunlardan birini atladığınızda hem denetimde takılırsınız hem de yarın bir gün malınızın arkasında duramazsınız. İşi sorunsuz götürmenin yolu, bu belgeleri ayrı ayrı evraklar olarak değil, tek bir imalat zinciri olarak görmekten geçer.
Ümit Bucak
Genel Müdür/ ATC International Türkiye
Elinize sağlık hocam başarılar.